کشف اولین کهکشانِ حاوی ۹۸ درصد ماده‌ی تاریک

کشف اولین کهکشانِ حاوی ۹۸ درصد ماده‌ی تاریک

در تحقیقی که اخیرا در دانشگاه Yale انجام شده است با استفاده از آرایه‌ی سنجاقک (Dragonfly)، یک کهکشان بسیار گسترده با درخشندگی سطحی کم در خوشه‌ی کهکشانی گیسو شناسایی شده است. رصدهای طیف‌سنجی یک‌بعدی با استفاده از تلسکوپ کِک(۱) و هم‌چنین رصدهای نورسنجی با استفاده از تلسکوپ جِمینی(۲) در شرایط مناسب رصدی، نشان داده‌اند که ۹۸ درصد از جرم این کهکشان عجیب از ماده‌ی تاریک تشکیل شده است. در شبیه‌سازی‌های ماده‌ی تاریک بر مبنای مدل استاندارد کیهانشناسی ΛCDM پیش‌بینی می‌شود که تعداد قابل توجهی کهکشان پایدار با مقدار غالب ماده‌ی تاریک در طول تحول کیهانی شکل گرفته‌اند، ولی تا به امروز نمونه‌های چندان پایداری از این کهکشان‌ها به صورت دقیق رصد نشده‌اند. محققان این پژوهش نشان داده‌اند که کهکشانی با جرم دینامیکی ۱۰۱۰×۰٫۷۱ جرم خورشیدی در خوشه‌ی گیسو وجود دارد که علی‌رغم پایداربودن، حدود ۹۸ درصد از جرم آن از ماده‌ی تاریک تشکیل شده است.

شکل ۱. سمت چپ: نمایی باز از خوشه‌ی کهکشانی کُما. سمت راست: نمایی بزرگ‌شده از مرکز تصویر سمت چپ که کهکشان پخشی Dragonfly 44 در مرکز آن دیده می‌شود.

شکل ۱. سمت چپ: نمایی باز از خوشه‌ی کهکشانی کُما. سمت راست: نمایی بزرگ‌شده از مرکز تصویر سمت چپ که کهکشان پخشی Dragonfly 44 در مرکز آن دیده می‌شود.

در سال ۱۹۹۷ گونه‌ی جدیدی از کهکشان‌ها کشف شدند که به کهکشان‌های به‌شدت‌پخشی(۳) یا UDG معروف گشتند. این کهکشان‌ها بسیار کم‌نورند، به‌طوری‌که درخشندگی سطحی(۴) آن‌ها معادل ۲۴ mag arcsec-2 است. هم‌چنین میزان شعاعِ نیم‌نور(۵) تصویرشده بر صفحه‌ی آسمان آن‌ها هم در محدوده‌ی بیشتر از ۱.۵ کیلوپارسک است. این بدین معنی است که این کهکشان‌ها بسیار کوچک و در حد و اندازه‌ی کهکشان‌های کوتوله هستند. این کهکشان‌ها تا حدودی قرمز و کمی هم کروی‌اند ولی تا به امروز هیچ‌کدام از آن‌ها در محیط‌هایی با چگالی بالا مثل خوشه‌های کهکشانی پیدا نشده بودند. اما در مرداد ماه امسال مقاله‌ای در نشریه‌ی ApJ به چاپ رسید که اولین کهکشان UDG را در خوشه‌ی کهکشانی گیسو گزارش کرد (شکل ۱). حضور و باقی‌ماندن این کهکشان پخشی در خوشه‌ای به پرجرمی و بزرگی گیسو، این نظریه را پیشنهاد می‌دهد که اگر جرم این کهکشان‌ها کم باشد خیلی سریع توسط نیروهای کِشندی سایر کهکشان‌های مجاور نابود می‌شوند مگر اینکه دارای حجم بسیار بالایی از ماده‌ی تاریک باشند تا بتوانند پایداری خود را حفظ کنند.

هنوز معلوم نیست که چگونه کهکشان‌های UDG با سایر گونه‌های کهکشانی مرتبط هستند. یک احتمال این است که این کهکشان‌ها به دلیل فعالیت محیط خوشه‌ها به وجود آمده باشند که در ابتدا با یک دیسک کم‌جرم و کم‌نور متولد شده‌اند. نظریه‌ی دیگر این است که UDGها از انتهای توزیع کهکشان‌های کوتوله‌ی به‌شدت‌چرخان به‌ وجود می‌­آیند. در این کهکشان‌ها اندازه و درخشندگی یک کهکشان به میزان چرخش آن‌ها وابسته است. نظریه‌ی دیگر این است که کهکشان‌های UDG نوعی کهکشان به اصطلاح “ناموفق” هستند(۶). در این نوع کهکشان‌ها، بازخوردهای شدید ابرنواختری و ستاره‌های جوان مانع از شکل‌گیری جمعیت نرمال ستاره‌ای می‌شود. البته بیشتر تحقیقات، سناریوی اخیر را تایید می‌‌کنند، چرا که مشاهده شده است که UDGها دارای جمعیت‌های پرباری از خوشه های غیرعادی و سنگین ستاره‌ا‌یند. اما از طرف دیگر وجود این خوشه‌های سنگین ستاره‌ای در یک کهکشان می‌تواند دلیلی بر وجود مقدار زیاد ماده‌ی تاریک در این کهکشان‌ها باشد.

شکل ۲. تصویر بالا نمایی از طیف ۲بعدی رصدشده‌ی کهکشان است و تصویر پایین طیف ۱بعدی کهکشان را نشان می‌دهد. خطوط خاکستری مقدار عدم قطعیت 1σ را نشان می‌دهند و خط قرمز نشان‌دهنده‌ی بهترین برازش ممکن به طیف است. برای گرفتن این طیف در مجموع ۳۳ ساعت نوردهی انجام شده است.

شکل ۲. تصویر بالا نمایی از طیف ۲بعدی رصدشده‌ی کهکشان است و تصویر پایین طیف ۱بعدی کهکشان را نشان می‌دهد. خطوط خاکستری مقدار عدم قطعیت ۱σ را نشان می‌دهند و خط قرمز نشان‌دهنده‌ی بهترین برازش ممکن به طیف است. برای گرفتن این طیف در مجموع ۳۳ ساعت نوردهی انجام شده است.

معمولاً برای اندازه‌گیری مقدار جرم ماده‌ی تاریک درون کهکشان، با استفاده از طیف آن، میزان سرعت پخشی اجرام درون کهکشان را محاسبه می‌کنند. سپس با اندازه‌گیری مقدار نور ساطع‌شده از کهکشان مورد نظر، یک شعاع فیزیکی برای سایز کهکشان محاسبه می‌شود که در نهایت خیلی ساده، طبق قانون بقاء انرژی، میزان جرم محصورشده در درون شعاع مورد نظر- که باعث ایجاد سرعت پخشی شده است- محاسبه می‌گردد. البته باید در نظر گرفت که این محاسبه، جرم دینامیکی کهکشان است به این معنی که ترکیبی از تمامی اجرام درون شعاع مؤثر از جمله، جرم ستاره‌ای، جرم گازی و نهایتاً جرم ماده‌ی تاریک است. درنتیجه برای استخراج جرم ماده‌ی تاریک ابتدا با استفاده از رصدهای پرتوی ایکس میزان جرم گاز درون کهکشان را تخمین می‌زنند. سپس با استفاده از فیلترهای رنگی و نمودار قدر-رنگ میزان جرم ستاره‌ای درون کهکشان را محاسبه می­‌کنند و در نهایت با کم‌کردن جرم‌های گازی و ستاره‌ای از جرم کل، میزان جرم ماده‌ی تاریک را به دست می‌آورند.

در این تحقیق ابتدا برای اندازه‌گیری سینماتیک کهکشان Dragonfly 44 رصدهایی در طول موج ۶۳۰۰ Å با استفاده از تلسکوپ کِک انجام گرفته است (شکل ۲). سپس با برازش یک مدلِ جمعیت ستاره‌ای مصنوعی به طیف رصدشده، سرعت پخشی ستاره‌ای طیف را استخراج کرده‌اند. همان‌گونه که در شکل ۲ مشخص شده است، خط قرمز بهترین برازش ممکن را به طیف رصدشده نشان می‌دهد. با استفاده از این برازش، سرعت پخشی این کهکشان معادل km s۴۷ اندازه‌گیری شده است.

در مرحله‌ی بعدی برای تخمین جرم کلی کهکشان، با برازش یک تابع سرسیک به تابع نوری کهکشان، میزان شعاع نیم‌نور کهکشان مقداری معادل ۴.۳ کیلوپارسک به دست می‌آید. سپس برای تخمین جرم موجود در درون کهکشان که باعث ایجاد یک چنین سرعت پخشی شده است، جرمی معادل ۱۰۱۰×۰٫۷۱ جرم خورشیدی محاسبه می‌شود تا بتواند در شعاع مؤثر یک چنین سرعت پخشی بالایی را ایجاد کند. با نگاه‌کردن به خوشه‌های ستاره‌ای موجود در این کهکشان به خوبی معلوم می‌شود که این جرم به شدت بیشتر از مقدار جرم ستاره‌ای موجود در درون کهکشان است.

در این تحقیق، به دلیل اینکه در این کهکشان پخشی ستاره‌زایی صورت نگرفته است، میزان گاز به شدت کم و درنتیجه قابل چشم پوشی در نظر گرفته می‌شود. از طرف دیگر برای تخمین جرم ستاره‌ای درون کهکشان از درخشندگی فیلتر i و همچنین رنگ g-i استفاده شده است (برای دیدن جزئیات این روش به این مقاله‌(۷) مراجعه کنید). با استفاده از این روش جرم ستاره ای ۱۰۸×۳ جرم خورشیدی به دست آمده است. درنتیجه با تقسیم جرم ستاره‌ای بر جرم کل، مقدار جرم ماده‌ی تاریک به دست می‌آید. برای این کهکشان پخشی چیزی حدود ۹۸% جرم دینامیکی کهکشان از ماده‌ی تاریک درست شده است. این میزان جرم برای جلوگیری از پخش‌شدن کهکشان توسط نیروهای کِشندی گیسو قابل توجه است.

(۱) Keck
(۲) Gemini
(۳) Ultra-Diffuse Galaxies (UDG)
(۴) درخشندگی سطحی معادل جمع درخشندگی تمامی اجرام درون مساحت احاطه‌کننده‌ی آن‌ها است.
(۵) شعاع نیم‌نور برابر شعاعی از مرکز کهکشان است که نصف نور کهکشان از آن ساطع شده باشد. به این شعاع، شعاع مؤثر نیز می‌گویند.
(۶) Failed galaxies
(۷) Taylor, E. N., Hopkins, A. M., Baldry, I. K., et al. 2011, MNRAS, 418, 1587

عنوان اصلی مقاله: A High Stellar Velocity Dispersion and ~100 Globular Clusters for the Ultra Diffuse Galaxy Dragonfly 44
نویسندگان: Pieter van Dokkum, et al.
این مقاله در نشریه‌ی ApJ چاپ شده است.
لینک مقاله‌ی اصلی: https://arxiv.org/abs/1606.06291
گردآوری: امین فرهنگ

دسته‌ها: مقالات روز
برچسب‌ها: کهکشان, ماده تاریک

درباره نویسنده

امین‌ فرهنگ‌

پژوهشگر پسادکترا در زمینه‌ی نجوم رصدی است، که از آوریل ۲۰۱۵ فعالیت خود را در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی شروع می‌کند. وی در ژانویه‌ی ۲۰۱۵ دکترای خود را زمینه گازهای میان‌ستاره‌ای از دانشگاه صنعتی شریف دریافت نمود. امین رساله‌ی خود را در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی گذراند و در این دوره مساحی نیمکره‌ی شمالی آسمان را با استفاده از تلسکوپ آی.ان.تی(INT) برای یافتن مولکول‌های باند پخشی انجام داد.

یک دیدگاه بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
بخش‌های لازم مشخص شده‌اند*